Chronobiologia zmiany czasu. Prawne i zdrowotne skutki cofnięcia zegarów

Przejście z czasu letniego na zimowy w 2026 roku: uwarunkowania prawne, chronobiologiczne oraz konsekwencje społeczno-gospodarcze.

W nocy z 24 na 25 października 2026 roku nastąpi kolejna zmiana czasu z letniego środkowoeuropejskiego na czas zimowy (strefowy). Procedura polegająca na cofnięciu wskazówek zegarów z godziny 3:00 na 2:00 wiąże się ze złożonymi skutkami w obszarze zdrowia publicznego, prawa pracy oraz infrastruktury transportowej. Mimo wieloletnich debaty na szczeblu Parlamentu Europejskiego i Rady Unii Europejskiej, a także inicjatyw legislacyjnych w polskim Sejmie, państwa członkowskie kontynuują stosowanie cyklicznych procedur czasowych.

Geneza i ewolucja procedury zmiany czasu

Koncepcja modyfikacji czasu urzędowego w zależności od pory roku sięga XVIII wieku, kiedy Benjamin Franklin w 1784 roku sformułował pierwsze, humorystyczne rozważania na temat efektywniejszego wykorzystania światła słonecznego. Podwaliny naukowe i formalne wnioski przedstawili w kolejnych latach nowozelandzki badacz George Vernon Hudson (1895 r.) oraz brytyjski przedsiębiorca William Willett (1907 r. w publikacji The Waste of Daylight).

Praktyczne wdrożenie czasowych korekt nastąpiło w trakcie I wojny światowej. Pierwszym państwem, które wprowadziło czas letni, była Rzesza Niemiecka wraz z Austro-Węgrami (30 kwietnia 1916 r.), a wkrótce potem Wielka Brytania oraz inne państwa europejskie. W Stanach Zjednoczonych obowiązek stosowania czasu letniego uregulowano ustawowo 19 marca 1918 r., a w okresie pokojowym utrwalono go aktem Uniform Time Act z 1966 r.

Na ziemiach polskich zmianę czasu stosowano epizodycznie w okresie międzywojennym (1919 r.), w latach II wojny światowej oraz w przedziałach czasowych 1945–1949 i 1957–1964. Ciągłość corocznego przestawiania zegarów w Polsce utrzymywana jest nieprzerwanie od 1977 roku.

Regulacje prawne i sytuacja legislacyjna w Unii Europejskiej oraz w Polsce

Zgodnie z Dyrektywą 2000/84/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 19 stycznia 2001 r., we wszystkich krajach członkowskich Unii Europejskiej czas letni wprowadzany jest w ostatnią niedzielę marca, a odwoływany w ostatnią niedzielę października. Na poziomie krajowym wykonanie tych zapisów reguluje Rozporządzenie Prezesa Rady Ministrów z dnia 4 marca 2022 r. w sprawie wprowadzenia i odwołania czasu letniego środkowoeuropejskiego w latach 2022–2026, wydane na podstawie art. 3 ustawy z dnia 10 grudnia 2003 r. o czasie urzędowym na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej.

Pomimo faktu, że w 2018 r. Komisja Europejska przeprowadziła konsultacje publiczne (w których 84% z 4,6 mln ankietowanych opowiedziało się za zniesieniem poprawek czasowych), do chwili obecnej nie wypracowano jednolitego stanowiska państw członkowskich.

• Inicjatywy unijne: Projekt dyrektywy COM/2018/639 zakładający rezygnację z sezonowych zmian czasu nie uzyskał wymaganego poparcia kwalifikowanej większości w Radzie UE. W związku z tym w marcu 2026 r. Komisja Europejska opublikowała harmonogram zmian czasu na lata 2027–2031. Równolegle konsorcjum Ecorys–Capgemini–Stratec–CE Delft prowadzi badanie ewaluacyjne dotyczące potencjalnych skutków rynkowych, zdrowotnych i transportowych odejścia od korekt czasu, którego finał zaplanowano na koniec 2026 r.
• Inicjatywy krajowe: W polskim Sejmie złożono poselski projekt ustawy o zmianie ustawy o czasie urzędowym (druk sejmowy nr 1815), zakładający wprowadzenie całorocznego czasu letniego środkowoeuropejskiego. Projekt przeszedł konsultacje społeczne w maju 2025 r. i został skierowany do Komisji Gospodarki i Rozwoju. Samodzielne zniesienie zmian czasu przez Polskę bez harmonizacji na poziomie unijnym stanowiłoby jednak naruszenie prawa UE, grożące sankcjami finansowymi oraz zaburzeniami transgranicznymi w transporcie i systemach teleinformatycznych.

Skutki fizjologiczne, medyczne i społeczno-gospodarcze

Dane statystyczne i chronobiologiczne wskazują, że zmiana czasu wywiera bezpośredni wpływ na organizm ludzki oraz gospodarkę:

• Wpływ na zdrowie i rytm dobowy: Przesunięcie czasu o jedną godzinę zaburza naturalny zegar biologiczny. Jesienna zmiana zwiększa poranną ekspozycję na światło naturalne (co sprzyja bezpieczeństwu ruchu drogowego w godzinach porannych), ogranicza jednak dostęp do światła słonecznego w godzinach popołudniowych, podnosząc ryzyko fotodepresji. Badania przeprowadzone przez Instytut Karolinska wykazały ponadto wzrost liczby zawałów serca o 5% w okresie wiosennego skracania snu, podczas gdy jesienne wydłużenie wypoczynku wykazuje korelację z czasowym spadkiem incydentów sercowo-naczyniowych.
• Utrudnienia logistyczne i systemowe: Przejście z czasu letniego na zimowy wymaga wstrzymania na jedną godzinę ruchu pociągów pasażerskich znajdujących się na trasie w momencie zmiany (między godziną 2:00 a 3:00 czasu środkowoeuropejskiego), aby zapobiec odchyleniom od rozkładu jazdy. Przerwy techniczne wprowadzają w tym okresie również banki oraz operatorzy systemów informatycznych.
• Wpływ na dobrostan zwierząt: Modulacja rytmu dnia wpływa niekorzystnie na zwierzęta domowe i hodowlane, u których stały harmonogram karmienia czy udoju odgrywa kluczową rolę w ograniczaniu poziomu stresu.

Rozliczenie czasu pracy w nocy z 24 na 25 października 2026 r.

Dla pracowników wykonujących obowiązki służbowe podczas nocnej zmiany w momencie zmiany czasu, wydłużenie czasu pracy o 1 dodatkową godzinę (9-godzinny czas pracy zamiast 8-godzinnego) wiąże się ze szczególnymi uprawnieniami na gruncie Kodeksu pracy:

• Praca w godzinach nadliczbowych (art. 151¹ i 151² Kodeksu pracy): Za 1 przepracowaną godzinę nadliczbową pracownikowi przysługuje dodatek w wysokości 100% wynagrodzenia (wypłacany z pensją za październik) albo czas wolny udzielony w proporcji 1:1 (na wniosek pracownika) bądź 1:1,5 (na podstawie decyzji pracodawcy, do końca okresu rozliczeniowego).
• Dodatek za pracę w porze nocnej (art. 151⁸ Kodeksu pracy): Za każdą godzinę pracy w porze nocnej przysługuje dodatek w wysokości 20% stawki godzinowej wynikającej z minimalnego wynagrodzenia za pracę. W doktrynie prawa pracy występują odmienne interpretacje dotyczące objęcia tym dodatkiem dziewiątej godziny pracy wynikającej z przestawienia zegarów.

Źródło: Infor; National Geographic; Zmiana Czasu; Przewodnik LUXTIME; Ponadczasowi; Wikipedia.