Środa Popielcowa i Wielki Post – geneza oraz dawne praktyki.
Początek Wielkiego Postu, wyznaczany przez Środę Popielcową, to efekt wielowiekowego rozwoju praktyk liturgicznych i religijnych. Z biegiem czasu obrzędom kościelnym towarzyszyły także liczne zwyczaje ludowe, głęboko zakorzenione w kulturze dawnej Polski.
Początki postu przed Wielkanocą
Środa Popielcowa otwiera Wielki Post – czas przygotowania do Triduum Paschalnego i Wielkanocy, najważniejszego święta chrześcijaństwa. Czterdziestodniowy okres pokutny nie istniał jednak od początku Kościoła. Już w II wieku w wielu wspólnotach chrześcijańskich praktykowano post przed Wielkanocą, choć jego długość była różna. Pisał o tym m.in. św. Ireneusz z Lyonu, wskazując, że rozbieżności te sięgały czasów apostolskich. Jeszcze w III wieku post ograniczał się zazwyczaj do Wielkiego Tygodnia lub kilku jego dni.
Ukształtowanie Wielkiego Postu
Dopiero w IV wieku, po zalegalizowaniu chrześcijaństwa w Cesarstwie Rzymskim, zaczęto powszechniej zachęcać do czterdziestodniowego postu. św. Atanazy nawoływał do jego zachowywania przed Wielkim Tygodniem, a św. Cyryl Jerozolimski widział w nim szczególny czas modlitwy i pokuty, zwłaszcza dla katechumenów przygotowujących się do chrztu w Wigilię Paschalną.
Dlaczego post zaczyna się w środę?
Na przełomie VI i VII wieku, za pontyfikatu św. Grzegorz Wielki, w Rzymie ustalono, że przygotowanie do Wielkanocy rozpocznie się siedem tygodni przed tym świętem. Ponieważ niedziele – jako dni upamiętniające Zmartwychwstanie – nie mogły być dniami postnymi, aby zachować dokładnie czterdzieści dni postu, jego początek wyznaczono na środę. Tak ukształtowała się Środa Popielcowa jako pierwszy dzień Wielkiego Postu.
Popiół i publiczna pokuta
Od VIII wieku Środa Popielcowa w Rzymie wiązała się z obrzędem publicznej pokuty. Osoby winne ciężkich grzechów posypywano popiołem, przypominając im o przemijalności ludzkiego życia. Z czasem do obrzędu zaczęli dołączać także inni wierni. Pod koniec XI wieku papież Urban II polecił, by posypywanie głów popiołem stało się powszechną praktyką w całym Kościele zachodnim. Popiół przygotowywano ze spalonych palm poświęconych w poprzednim roku w Niedzielę Palmową.
Zakończenie zapustów i dawne zwyczaje
W dawnej Polsce Środa Popielcowa oznaczała definitywny koniec karnawału. O północy z wtorku na środę milkły dzwony, gasła muzyka, a zabawy ustępowały miejsca powadze. Popularnym zwyczajem był tzw. podkurek – symboliczne pożegnanie zapustów przy skromnym poczęstunku ze śledzi, jaj i mleka.
Dzień ten stanowił również moment przejścia od karnawałowej swobody do wielkopostnej ascezy. W tradycji ludowej odbywały się obrzędy określane jako „sąd nad mięsopustem”, m.in. topienie lub symboliczne karanie kukły uosabiającej karnawał. Zwyczaje te znane były m.in. na Mazowszu, w rejonie Warszawa oraz w okolicach Wilanów.
Kobiece obrzędy i ludowe zabawy
Środa Popielcowa była także kontynuacją kobiecych zwyczajów ostatkowych. Kobiety gromadziły się w karczmach, tańczyły „na len i konopie”, wierząc w zapewnienie przyszłych plonów. Był to również ostatni dzień symbolicznego „wprowadzania” młodych mężatek do grona dojrzałych kobiet. Towarzyszyły temu żartobliwe obrzędy, pochody i wykupy w postaci poczęstunku.
Popielec w tradycji domowej
W tradycji ludowej mianem Popielca określano sam obrzęd posypania głów popiołem. Często tylko senior rodziny przyjmował popiół w kościele, a następnie przekazywał go domownikom w domu. Popiół traktowano niekiedy jako środek o właściwościach ochronnych lub leczniczych. Obok powagi obrzędu zdarzały się także ludowe zabawy polegające na wzajemnym obsypywaniu się popiołem.
Surowy post dawnych wieków
Wielki Post w dawnej Polsce miał charakter bardzo rygorystyczny. Jak odnotował etnograf Oskar Kolberg, ograniczano nie tylko potrawy mięsne, lecz także ilość spożywanych posiłków. Podstawą diety były żur, kasze, ziemniaki i ryby, a w wielu domach unikano nawet nabiału. Post przypadał na przednówek, gdy zapasy żywności były niewielkie, co dodatkowo wzmacniało jego ascetyczny charakter.
Z chwilą nadejścia Środy Popielcowej chowano instrumenty muzyczne, dokładnie myto naczynia i przygotowywano się na czas wyciszenia. Z biegiem lat ludowe zwyczaje związane z Popielcem stopniowo zanikały, a współcześnie obchody Środy Popielcowej ograniczają się niemal wyłącznie do kościelnego obrzędu posypania głów popiołem.
Źródło: Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego; Aleteia Polska
Bądź pierwszy, który skomentuje ten wpis