Kartka z kalendarza: Tego dnia administracja państwowa „zmniejszyła” żydowski Zwoleń

Z karty historycznej powiatu zwoleńskiego: Dzieje miejscowej społeczności żydowskiej.

Dzisiejsza karta z kalendarza powiatu zwoleńskiego przybliża wielowiekową historię społeczności żydowskiej w Zwoleniu. Zgromadzone materiały źródłowe ukazują rozwój miasteczka, funkcjonowanie dawnej gminy wyznaniowej oraz realia życia codziennego w minionych stuleciach.

Początki i rozwój osadnictwa żydowskiego w Zwoleniu

Gmina żydowska w Zwoleniu należała do najstarszych struktur tego typu między Wisłą a Pilicą. Kolejni władcy Polski, w tym Stefan Batory, Zygmunt III Waza, Michał Korybut Wiśniowiecki, August III oraz Stanisław August Poniatowski, potwierdzali przywileje tutejszej ludności. Dokumenty te gwarantowały prawo do zamieszkania, handlu, a także wzniesienia synagogi, mykwy i chederów.

Wydany 22 sierpnia 1615 roku przywilej króla Zygmunta III zezwalał Żydom na posiadanie 20 domów. Zorganizowana gmina ukształtowała się w latach 90. XVI wieku. W kolejnych stuleciach Zwoleń stał się istotnym ośrodkiem chasydyzmu, z którym związana była działalność rabina Szmuela Elijahu Tauba.

Okres międzywojenny i administracyjne przekształcenia

W odrodzonej Polsce społeczność żydowska stanowiła znaczący odsetek mieszkańców Zwolenia – w 1921 roku było to 3787 osób, czyli ponad połowa populacji miasta. Podstawą lokalnej gospodarki pozostawał handel oraz drobne rzemiosło nastawione na potrzeby okolicznych wsi.

Ważnym momentem w dziejach administracyjnych gminy był 22 września 1928 roku. Wówczas, w związku z rozbieżnościami dotyczącymi rzeczywistej liczby mieszkańców oraz szacunkowym charakterem wcześniejszych danych, wojewoda kielecki skierował oficjalne pismo do Ministerstwa ds. Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego z wnioskiem o zmianę statusu gminy z dużej na małą. Resort uregulował tę kwestię pod koniec listopada 1929 roku.

Tragiczny koniec wspólnej historii

Ostatni rozdział dziejów ludności żydowskiej w Zwoleniu napisała II wojna światowa. Wojska niemieckie wkroczyły do miasta we wrześniu 1939 roku. Okupanci utworzyli Judenrat oraz getto, w którym zgromadzono blisko 8 tysięcy osób wraz z uchodźcami. We wrześniu 1942 roku niemal wszyscy mieszkańcy zostali wywiezieni do obozu zagłady w Treblince, co położyło kres wielowiekowej obecności społeczności żydowskiej w regionie.

Źródło: Wirtualny Sztetl; Świętokrzyski Sztetl.