84. rocznica brawurowej akcji podziemia w Zwoleniu w ujęciu historyczno-analitycznym

Rys historyczny i analityczne ujęcie konspiracyjnych akcji na obiekty aresztowe w Zwoleniu (1942–1943) ze szczególnym uwzględnieniem operacji z 30 września 1942 roku.

Okres II wojny światowej na terenach dawnego powiatu iłżeckiego oraz przyległych struktur administracyjnych charakteryzował się wzmożoną aktywnością formacji konspiracyjnych różnej proweniencji polityczno-wojskowej. Miasto Zwoleń, ze względu na swoje położenie i funkcje administracyjno-policyjne pełnione przez niemieckie organy okupacyjne (w tym żandarmerię oraz placówki śledcze), stanowiło istotny punkt na mapie operacyjnej regionu. Instytucje izolacyjne – miejskie izby zatrzymań oraz zaadaptowane na cele więzienne budynki użyteczności publicznej – były celami cyklicznych ataków struktur partyzanckich.

Głównym przedmiotem poniższej analizy historycznej jest operacja przeprowadzona 30 września 1942 roku, osadzona w szerszym kontekście trzech udokumentowanych uderzeń na zwoleński areszt w latach 1942–1943.

Studium przypadku: Operacja z 30 września 1942 roku

Aspekty taktyczno-organizacyjne i struktura dowodzenia

W dniu 30 września 1942 roku zrealizowano jedną z najwcześniejszych i najbardziej brawurowych akcji odbicia więźniów w tej części regionu. Operacja ta została przeprowadzona przez pięcioosobowy patrol partyzancki z Batalionów Chłopskich (BCh) ze zgrupowania „Ośki”. Na czele grupy jako dowódca stał Władysław Owczarek, posługujący się pseudonimem „Bula”.

W celu zneutralizowania potencjalnego oporu personelu niemieckiego oraz zmylenia czujności strażników, zastosowano taktykę maskowania operacyjnego (fotelową infiltrację poprzez podszywanie się pod siły okupacyjne) – członkowie grupy konspiracyjnej weszli do obiektu przebrani w mundury Gestapo.

Przebieg działań i stratyfikacja uwolnionych

W wyniku dynamicznie przeprowadzonych czynności uderzeniowych, partyzanci sforsowali zabezpieczenia miejskiej izby zatrzymań, doprowadzając do uwolnienia kilkudziesięciu osób (szacunkowo około 50 aresztowanych) – głównie mieszkańców okolicznych wsi, którzy padli oficjalnie ofiarą represji lub działań śledczych okupanta. Wśród uwolnionych zidentyfikowano m.in. partyzanta Antoniego Knecia, posługującego się pseudonimem „Doktorek”.

Faza odwrotu i działania dywersyjne

Po skutecznym uwolnieniu osadzonych, struktury BCh przeprowadziły szereg działań osłonowych i dywersyjnych o charakterze dezorganizacyjnym:

• Dokonano przecięcia lokalnych linii i drutów telegraficznych w celu uniemożliwienia natychmiastowego wezwania posiłków przez garnizon niemiecki.
• Przeprowadzono rekwizycję środków finansowych z zwoleńskiej placówki bankowej.
• Prowadzono ogień osłonowy w kierunku przybywającej na miejsce niemieckiej żandarmerii, co umożliwiło bezpieczne wycofanie się całego oddziału ze Zwolenia.

Szerokie tło historyczne: Cykliczność ataków na areszt w Zwoleniu

Akcja z 30 września 1942 roku wpisuje się w szerszy, powtarzalny schemat operacyjny lokalnego podziemia. W trakcie okupacji niemieckiej na zwoleński areszt przeprowadzono łącznie trzy udokumentowane ataki o charakterze partyzanckim:

• Atak z 30 września 1942 r. (BCh): Przeprowadzony przez pięcioosobową grupę Władysława Owczarka „Buli”, w wyniku którego uwolniono ok. 50 więźniów (w tym Antoniego Knecia „Doktorka”) i zastosowano dywersję telegraficzno-finansową.
• Atak z 7 maja 1943 r. (GL): Oddział Gwardii Ludowej im. Dionizego Czachowskiego zaatakował posterunek żandarmerii mieszczący się w budynku szkoły rolniczej (przekształconym w umocnione więzienie). W starciu tym uwolniono 30 aresztowanych, zabito jednego żandarma, po czym oddział wycofał się w sposób zorganizowany.
• Atak z przełomu 30 września i 1 października 1943 r. (GL): Formacja pod dowództwem Jana Żebraka „Kozaka” uwolniła 14 więźniów, eliminując dwóch przedstawicieli sił okupacyjnych. Odwrót oddziału wiązał się z ciężkimi walkami obronnymi (bitwa pod Kijanką przeciwko niemieckiej ekspedycji karnej, w której odnotowano straty osobowe po stronie gwardzistów).

Podsumowanie analityczne

Przeprowadzone w historiografii regionalnej (m.in. w ujęciu Krzysztofa Machały) badania nad strukturami ruchu oporu wskazują, że zwoleński węzeł administracyjno-więzienny stanowił stały punkt penetracji bojowej różnych nurtów polskiego podziemia. Operacja z 30 września 1942 roku pod dowództwem Władysława Owczarka „Buli” pozostaje modelowym przykładem skutecznej, niskostanowej akcji dywersyjno-uwolnieniowej o wysokim stopniu ryzyka, zrealizowanej dzięki elementowi zaskoczenia, przemyślanej inwigilacji oraz precyzyjnie koordynowanemu odwrótowi.

Źródło: Opracowanie własne na podstawie – Krzysztof Machała, Historia Lipska i okolic.