Dionizy Czachowski – bohater powstania styczniowego i jego związki z ziemią zwoleńską oraz lipską.
Dionizy Feliks Czachowski herbu Korab (1810–1863), naczelnik wojenny województwa sandomierskiego oraz pułkownik powstania styczniowego, należał do najwybitniejszych i najdzielniejszych przywódców polskiego zrywu niepodległościowego. Historia dowódcy jest wyjątkowo silnie związana z obszarem dzisiejszego powiatu zwoleńskiego oraz lipskiego, gdzie jego oddziały prowadziły intensywne działania bojowe, przeprowadzały marsze, pobór ochotników oraz stoczyły swój ostatni bój.
Młodość, majątek i przygotowania do walki
Dionizy Czachowski urodził się 5 kwietnia 1810 roku w Niedabylu. Jego rodzice, Józef Czachowski i Joanna z Krzyżanowskich, posiadali majątki Niedabyl i Stara Wieś w ówczesnym powiecie radomskim. W 1829 roku ukończył gimnazjum pijarskie w Radomiu. Po wczesnej utracie rodziców jego wychowaniem zajmowała się siostra Scholastyka. W 1831 roku poślubił Eufemię Kaliszównę, a w 1839 roku odziedziczył po babce Katarzynie majątek Worobijówka na Ukrainie, gdzie zamieszkał z rodziną i dorobił się fortuny.
Po śmierci żony w 1849 roku, z końcem 1860 roku przeniósł się w Sandomierskie. Uczestniczył w manifestacjach patriotycznych poprzedzających wybuch powstania. Jesienią 1862 roku zakupił od władz rosyjskich większą ilość wybrakowanych koni, które przeszkolił na potrzeby przyszłych działań wojennych.
Szlak bojowy i działania na ziemi zwoleńskiej oraz lipskiej
Po wybuchu powstania styczniowego w 1863 roku Czachowski dołączył do punktu zbornego pod Świętym Krzyżem. Służył w oddziale Mariana Langiewicza, sprawując funkcję szefa sztabu oraz dowódcy trzeciego batalionu. Odznaczył się osłanianiem odwrotu sił powstańczych pod Suchedniowem, klasztorem świętokrzyskim, Małogoszczem, Pieskową Skałą, Chrobrzem i Grochowiskami.
Na przełomie marca i kwietnia 1863 roku oddział Czachowskiego operował bezpośrednio na ziemi zwoleńskiej, maszerując m.in. przez Policznę. 4 kwietnia powstańcy wkroczyli do Zwolenia i zajęli miejscowość bez walki, gdyż rosyjska załoga walczyła wówczas w okolicach Kozienic. Z kasy miejskiej zabrano około 250 rubli, a pokwitowanie Czachowski podpisał stopniowo wyższym stopniem pułkownika (formalnie nadanym mu parę dni później). Następnego dnia oddział pomaszerował w stronę Sycyny.
Po mianowaniu przez Rząd Narodowy naczelnikiem wojennym województwa sandomierskiego Czachowski przemaszerował w stronę Iłży, a jego szlak bojowy ponownie powiązał go z obszarami Zwoleńszczyzny i Powiatu Lipskiego. Przechodził m.in. przez Zwoleń, Tarłów i Ożarów. Po walkach w okolicach Ostrowca i Rzeczniowa cofał się w stronę Wisły. W Solcu dochodziło do dezercji w jednym z oddziałów, co zmusiło pułkownika do jego rozbrojenia. Następnie dokonał poboru ochotników w Ciepielowie, po czym skierował się w lasy radomskie. 15 maja powstańcy po raz kolejny zajęli Zwoleń, gdzie Czachowski zwerbował kolejnych ochotników do walki.
Dalsze walki wiodły przez Białobrzegi, Bukówno, Rusinów, Rudę Przysuską i Bobrzę. Po porażce pod Ratajami w czerwcu 1863 roku Czachowski rozwiązał oddział w lasach wąchockich, po czym udał się do Krakowa i Mielca w celu sformowania nowych sił.
Ostatnia bitwa pod Jaworem Soleckim na ziemi lipskiej
20 października 1863 roku Czachowski na czele około 650 ludzi przeszedł Wisłę, odnosząc sukces pod Rybnicą. Po kolejnych potyczkach przeszedł w Lubelskie, jednak szybko zawrócił i 5 listopada ponowie przeprawił się przez Wisłę pod Solcem, kierując się na Lipsko.
Związki z ziemią lipską przypieczętował tragiczny finisz walk powstańczych. Wieczorem 5 listopada powstańcy stanęli we wsi Krępa Kościelna koło Jawora Soleckiego. O poranku 6 listopada 1863 roku polskie oddziały zostały zaskoczone przez rosyjskich dragonów i piechotę. Próbując wycofać się brzegiem rzeczki Krępianki ku lasowi, Polacy zostali odcięci przez nieprzyjaciela. Szeregi powstańcze zostały przełamane w pobliżu wsi Wierzchowiska – należącej wówczas do córki Czachowskiego, która przyglądała się starciu z ganku dworu.
Dionizy Czachowski, mając przy sobie niewielką grupę jeźdźców, podjął zaciekłą obronę. Pod Jaworem Soleckim został zrzucony z konia cięciem pałasza przez porucznika Miedianowa i poniósł śmierć na polu walki po oddaniu ostatnich strzałów z rewolweru.
Kult bohatera i pamięć na terenie regionu
Za życia i po śmierci Dionizy Czachowski cieszył się ogromnym szacunkiem ludności cywilnej oraz swoich żołnierzy. Z rozkazu władz carskich zwłoki dowódcy przewieziono do Radomia i wystawiono na widok publiczny, a następnie pochowano na cmentarzu w Bukównie.
21 stycznia 1933 roku prezydent RP Ignacy Mościcki odznaczył pośmiertnie poległych powstańców, w tym Czachowskiego, Krzyżem Niepodległości z Mieczami. Pod koniec listopada 1938 roku prochy dowódcy przeniesiono uroczyście do mauzoleum w Radomiu (po zniszczeniach wojennych szczątki złożono w 1981 roku w sarkofagu w kościele Bernardynów w Radomiu).
Pamięć o legendarnym dowódcy jest szczególnie żywa na ziemi zwoleńskiej i lipskiej. Jego imię nosi m.in. Jednostka Strzelecka nr 1005 w Lipsku oraz szkoły w regionie (m.in. w Bukównie, Stromcu i Radomiu). Postać bohatera utrwaliła również pieśń powstańcza Marsz, marsz Polonia (zwana Marszem Czachowskiego), śpiewana przez jego podkomendnych podczas walk w regionie.
Źródło: Tradycja Mazowsza. Powiat Zwoleński. Przewodnik subiektywny; Wikipedia.
Bądź pierwszy, który skomentuje ten wpis