Rocznica urodzin Marii Przeździeckiej. Poznaj historię rodu, który zmienił oblicze Policzny




Photo by Zbigniew Franczukowski.

Wielcy budowniczowie z małej wsi. Jak ród Przeździeckich zmienił oblicze Policzny i całego regionu.

Dzieje rodu Przeździeckich to historia wybitnych inicjatyw gospodarczych, kulturalnych oraz filantropijnych, które w istotny sposób wpłynęły na rozwój Policzny i ziemi zwoleńskiej. Wywodząca się z Litwy hrabiowska rodzina przez niemal sto lat kształtowała lokalny krajobraz, pozostawiając po sobie neorenesansowy pałac, okazały kościół oraz liczne inicjatywy społeczne.

Korzenie rodu i patriotyczne dziedzictwo Tyzenhauzów

Splot losów Policzny z rodem Przeździeckich zapoczątkowało małżeństwo Marii z Tyzenhauzów z hrabią Aleksandrem Przeździeckim w 1841 roku. Maria urodziła się 13 listopada 1823 roku w Postawach. Jej pradziad, Antoni Tyzenhauz, był podskarbim nadwornym litewskim i pionierem przemysłu na ziemiach Rzeczypospolitej. Rodzina Tyzenhauzów aktywnie poparła Napoleona I podczas wyprawy na Rosję w 1812 roku – dziadek Marii, Ignacy, wszedł w skład Komisji Rządu Tymczasowego Wielkiego Księstwa Litewskiego, a ojciec Konstanty i wuj Rajnold formowali oddziały walczące u boku cesarza Francuzów.

Po upadku Napoleona Konstanty Tyzenhauz poświęcił się gospodarowaniu i ornitologii, zdobywając uznanie w Europie jako pierwszy badacz, który ustalił polskie nazewnictwo ptaków. Wychowana w patriotycznej atmosferze Maria odebrała staranne wykształcenie i wykazując talent malarski, poślubiła wykształconego w Berlinie historyka, filozofa oraz miłośnika archeologii, Aleksandra Przeździeckiego.

Rozmach inwestycyjny i mecenat kulturalny Aleksandra Przeździeckiego

Małżeństwo Przeździeckich zamieszkało w Warszawie przy ulicy Nowy Świat, gdzie ich rezydencja stała się centrum spotkań świata nauki i sztuki. Posiadając majątki na Podolu, Wołyniu, Wileńszczyźnie oraz w Lubelskiem, z powodzeniem pomnażali rodowy majątek. W 1845 roku nabyli Falenty pod Warszawą. W 1852 roku Aleksander Przeździecki został współwłaścicielem warszawskiego hotelu Ferdynanda Gerlacha, przebudowując go w luksusowy, ceniony w całej Europie Hotel Europejski. W 1859 roku zakupił zamek i majątek w Ojcowie, tworząc tam modne letnisko. Pełnił także funkcję wiceprezesa Kolei Warszawsko-Wiedeńskiej.

W swoim domu przy ulicy Rymarskiej w Warszawie urządził bibliotekę i galerię sztuki, gromadząc cenny księgozbiór z unikatowymi egzemplarzami pochodzącymi z bibliotek królów polskich. Aleksander był autorem publikacji naukowych (Życie domowe Jadwigi i Jagiełły z rejestrów skarbowych z lat 1388–1417 oraz Jagiellonki polskie w XVI w.), sfinansował wydanie Kroniki polskiej Wincentego Kadłubka oraz Dzieł Jana Długosza, a także należał do licznych zagranicznych towarzystw naukowych (rosyjskich, francuskich, belgijskich i duńskich). Zmarł w 1871 roku, odrzuciwszy wcześniej propozycję objęcia katedry historii na Uniwersytecie Jagiellońskim.

Złota era Policzny pod rządami hrabiny Marii Przeździeckiej

W 1884 roku Maria Przeździecka, będąca sprawną inwestorką i mecenaską sztuki (jej płótna trafiały m.in. do Biblioteki Watykańskiej, a w zbiorach posiadała rysunki Cypriana Kamila Norwida), zakupiła Policznę od Anieli Boguckiej za kwotę 220 tysięcy rubli srebrem. Nowa właścicielka natychmiast doprowadziła majątek do rozkwitu, wprowadzając nowoczesne maszyny rolnicze oraz rozwijając hodowlę bydła i koni.

Z inicjatywy hrabiny inżynier Jerzy Werner wzniósł w Policznie okazałą rezydencję w stylu francuskiego neorenesansu, uznawaną za jedną z najwspanialszych w okolicy. Ponieważ dotychczasowa wooden świątynia była w złym stanie, Maria przeznaczyła ponad 84 tysiące rubli na budowę nowego kościoła. Hrabina znana była ze skromności oraz szerokiej działalności filantropijnej – wspierała budowy kościołów w Warszawie i Rakiszkach na Litwie, a także szpitale i zakłady dobroczynne. Zmarła 5 maja 1890 roku w Warszawie i została pochowana w kaplicy przy kościele śś. Piotra i Pawła na Koszykach.

Budowę monumentalnego, ceglanego kościoła pw. św. Stefana w Policznie ukończono w 1895 roku, a mieszkańcy przekazali na ten cel 12 tysięcy rubli srebrem.

Inicjatywy gospodarcze i społeczne Konstantego Przeździeckiego

Spadkobiercą dóbr został wnuk Marii, Stefan. Do czasu osiągnięcia przez niego pełnoletniości majątkiem zarządzali jego rodzice – Konstanty i Elżbieta z domu Plater-Zyberk. Konstanty Przeździecki (urodzony w 1846 roku w Neapolu), kontynuował pasje ojca: powiększał bibliotekę rodzinną, dokończył wydawanie dzieł historycznych Aleksandra, był współwydawcą utworów Jana Kochanowskiego, pełnił funkcję wiceprezesa Towarzystwa Zachęty Sztuk Pięknych oraz wspierał badania grobów królewskich na Wawelu. Jako filantrop przeznaczył 15 tysięcy rubli srebrem na utworzenie warszawskiego Pogotowia Ratunkowego, współtworząc jego statut i wyposażając stację.

Zarządzając Policzna, Konstanty kładł nacisk na rozwój rolnictwa, hodowlę rasowego bydła oraz działalność smolarni i cegielni. Wyroby cegielni z Policzny w 1899 roku wyróżniono dyplomem uznania na wystawie rolniczo-przemysłowej w Radomiu. Z myślą o letnikach z Radomia, Lublina i Warszawy wzdłuż drogi Zwoleń–Kozienice wybudowano specjalne domki wypoczynkowe.

Działalność Stefana i Ostatnie lata majątku przed nacjonalizacją

Po śmierci Konstantego w 1897 roku majątek przejął Stefan Przeździecki. Mimo że po studiach w Petersburgu administrował głównie dobrami na Podolu, dbał o rozwój Policzny. Udostępnił dwór na warsztaty tkackie, w których potajemnie nauczano wiejskie dzieci języka polskiego, a w 1908 roku zgodził się na utworzenie w majątku prywatnej szkoły początkowej. Wspomagał również mieszkańców okolicznych osad zniszczonych w wyniku działań wojennych.

Pod koniec I wojny światowej reprezentował Radę Regencyjną w Wiedniu, a w odrodzonej Polsce objął funkcję szefa protokołu dyplomatycznego w MSZ. Od 1929 roku sprawował urząd ambasadora Polski we Włoszech. Mimo utraty dóbr wschodnich zachował Policznę, którą w jego imieniu zarządzał administrator Stanisław Targowski. Stefan Przeździecki zmarł 3 grudnia 1932 roku w Warszawie i spoczął w rodzinnym grobowcu.

W 1934 roku, w wyniku podziału dóbr między spadkobierców, Policzna przypadła bratankowi Stefana – Antoniemu Przeździeckiemu. Antoni mieszkał we wsi do wybuchu II wojny światowej w 1939 roku, po czym udał się do Wilna. W 1944 roku został aresztowany przez Rosjan i wywieziony na Syberię, a 30 marca 1945 roku zamordowany w Zagłębiu Donieckim.

20 lipca 1945 roku majątek Przeździeckich uległ nacjonalizacji – część ziemi rozparcelowano, a na pozostałym obszarze utworzono Państwowe Gospodarstwo Rolne (PGR). W neorenesansowym pałacu urządzono najpierw szkołę podstawową, a następnie ośrodek dla dzieci specjalnej troski. W 1997 roku zdewastowaną rezydencję zakupiły potomkinie rodu Przeździeckich (obiekt pozostaje niedostępny dla turystów).

Źródło: Tradycja Mazowsza. Powiat Zwoleński. Przewodnik subiektywny.




Bądź pierwszy, który skomentuje ten wpis

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany.