Rocznica wydania aktu erekcyjnego kościoła szpitalnego św. Anny w Zwoleniu

Kościół szpitalny św. Anny w Zwoleniu – dzieje nieistniejącej świątyni.

Historia Zwolenia wiąże się z wieloma zabytkowymi obiektami, z których część nie dotrwała do naszych czasów. Jednym z nich jest dawny kościół szpitalny św. Anny. Choć drewniana świątynia uległa zniszczeniu na początku XIX wieku, pamięć o niej przetrwała w lokalnej tradycji oraz historycznych źródłach.

Hipotezy dotyczące lokalizacji Świątyni

Według lokalnej tradycji na miejscu dawnego kościoła szpitalnego stoi dziś poświęcona tej samej patronce kaplica przy ul. Wojska Polskiego 49. Wznieśli ją mieszkańcy Zwolenia w 1854 roku w intencji zakończenia grasującej wówczas w mieście epidemii cholery.

Dostępne źródła z epoki nie pozwalają jednak na dokładne wskazanie położenia pierwotnej świątyni. Siedemnastowieczne i osiemnastowieczne wizytacje biskupie wskazują jedynie, że obiekt znajdował się na przedmieściu, przy gościńcu (in suburbio oppidi – 1617, 1721; circa viam publicam – 1736). Miejsce wpisujące się w te ramy – rozstaj dawnych dróg Radomskiej i Bartodziejskiej na zachodzie miasta (odpowiadające w przybliżeniu lokalizacji dzisiejszej kaplicy) – oznaczono znakiem krzyża na mapie Antona bar. Mayera von Heldensfelda z początku XIX wieku. Symbol ten przypuszczalnie wskazywał uratowane z pożaru z 1800 roku zabudowania szpitala (podobnie oznaczono miejsce po zniesionym kościele św. Ducha w Radomiu) lub przykościelny cmentarzyk.

Pamięć o dawnej świątyni do 1854 roku mogły podtrzymywać zachowane ślady pochówków podopiecznych przytułku bądź fundamenty obiektu – wizytacje z 1748 i 1781 roku wspominały o drewnianym kościele usadowionym na murowanej podbudowie.

Zarys historii i fundacja przytułku

Kościół św. Anny oraz towarzyszący mu szpital powstały pod koniec XVI wieku z inicjatywy zwoleńskich mieszczan. Zadaniem instytucji była opieka nad ubogimi, starcami i chorymi. Podwaliny pod fundację dały zapisy okolicznych duchownych:

• ks. Marcin Strykowski (mansjonarz lubelski) – przekazał 120 zł w kilku darowiznach z lat 1566–1574,
• ks. Stanisław Chojnowski (pleban tczowski) – przekazał 200 zł w 1581 roku,
• ks. Jan Żeromski (pleban staroradomski i jedlneński) – przekazał w 1596 roku łan ziemi zwany Piątkowskim (Kamieńskim) w „Wielkim Polu” wraz z ogrodami przy drogach Radomskiej i Bartodziejskiej.

Drewniane budynki kościoła i szpitala wzniesiono na przełomie 1596 i 1597 roku. Kluczowym momentem w dziejach placówki był 24 października 1597 roku, kiedy to biskup krakowski kardynał Jerzy Radziwiłł wydał akt erekcyjny szpitala św. Anny oraz mieszczańskiej fundacji.

W 1599 roku wsparł ją starosta zwoleński Bernard Bogusz, zapisując rolę Kustrzępkowską przy drodze Czerskiej oraz przyznając prawo do wyrębu drewna w lasach starościńskich i mielenia zboża w młynach miejskich. W kolejnych latach placówka otrzymywała darowizny od mieszczan, duchowieństwa i szlachty.

Mimo że obiekt stał z dala od zwartej zabudowy i prawdopodobnie uniknął XVII-wiecznych pożarów miasta, jego stan stopniowo się pogarszał. W 1711 roku odnotowano dziurawy dach oraz wyrwę w posadzce. W latach 30. XVIII wieku konieczna stała się budowa nowej świątyni. W 1740 roku z fundacji starościny zwoleńskiej Doroty Tarłowej postawiono nowy, drewniany kościół na murowanych fundamentach. Obiekt konsekrował w 1744 roku biskup sufragan krakowski Michał Kunicki. Świątynia przetrwała do 1800 roku, kiedy to spłonęła podczas wielkiego pożaru Zwolenia.

Architektura i wyposażenie kościoła

Brak zachowanych źródeł ikonograficznych sprawia, że wiedza o wyglądzie kościoła pochodzi wyłącznie z opisów zawartych w wizytacjach biskupich.

Architektura obiektu

• Pierwszy budynek (przełom XVI/XVII w. – lata 30. XVIII w.): wzniesiony z drewna, z drewnianym, niepolichromowanym sufitem. W 1636 roku wzmiankowano o drewnianej zakrystii i dzwonnicy. Budynek posiadał 2 drzwi, 5 okien (w tym 1 w prezbiterium) oraz dach gontowy z sygnaturką. Posadzka w prezbiterium była kamienna, a w nawie drewniana. Ściany z czasem pokryto polichromią. W łuku lub na belce tęczowej umieszczono rzeźbę Chrystusa Ukrzyżowanego.
• Drugi budynek (od 1740 r.): konstrukcja drewniana na murowanych fundamentach, wyposażona w 6 okien i 2 drzwi (od południa i zachodu). Dach gontowy zwieńczony był blaszaną kopułką z sygnaturką. Wewnątrz znajdowała się kamienna posadzka oraz polichromowane ściany.

Wyposażenie wnętrza

• Ołtarze: pierwotnie w kościele znajdował się 1 ołtarz drewniany (1598 r.), w XVII wieku – 2, a w XVIII wieku – 3. W ołtarzu głównym z murowaną mensą umieszczono malowany na desce obraz św. Anny oraz malowane cyborium. W 1781 roku odnotowano w nim obecność relikwii św. Benigny i św. Sewery. W ołtarzach bocznych znajdowały się drewniane figury: św. Antoniego Padewskiego (z lewej) i św. Jana Chrzciciela (z prawej).
• Pozostałe elementy: rzeźba Chrystusa Ukrzyżowanego w łuku tęczowym, obrazy św. Jana i Najświętszej Maryi Panny na deskach oraz 8 ławek w nawie głównej (stan na 1781 r.).
• Organy: w 1748 roku odnotowano 6-głosowy „pozytywek szkatulny”, który przed 1781 rokiem zastąpiono nowym, 5-głosowym pozytywem.

Otoczenie świątyni

Kościół wraz z niewielkim cmentarzem otoczony był parkanem. W sąsiedztwie znajdował się drewniany budynek szpitala (w 1736 r. usytuowany po drugiej stronie drogi – trans viam publicam extructum), a także drewniany dom proboszcza szpitalnego z zabudowaniami gospodarczymi.

Kalendarium dziejów świątyni

• ok. 1596 – budowa kościoła szpitalnego.
• 24 października 1597 – wydanie aktu erekcyjna szpitala św. Anny przez kard. Jerzego Radziwiłła.
• ok. 1597 – objęcie prepozytury przez ks. Stanisława z Mościsk.
• 1598 – wizytacja kościoła.
• przed 1617 – objęcie prepozytury przez ks. Józefa Ciemierzyńskiego.
• 1617 – wizytacja kościoła.
• przed 1636 – objęcie prepozytury przez ks. Pawła Łoińskiego (Łoyskiego).
• 1636 – wizytacja (odnotowanie zakrystii i dzwonnicy).
• przed 1701 – objęcie prepozytury przez ks. Mateusza Manthaya.
• 1711 – wizytacja kościoła.
• ok. 1715 – objęcie prepozytury przez ks. Mikołaja Musielewicza.
• ok. 1721 – objęcie prepozytury przez ks. Jana Juszkiewicza.
• 1721 – wizytacja kościoła.
• przed 1731 – objęcie prepozytury przez ks. Kazimierza Zakładzkiego.
• 1736 – wizytacja kościoła.
• 1738 – objęcie prepozytury przez ks. Jana Białkowskiego.
• 1740 – wzniesienie nowego budynku kościoła.
• 1744 – konsekracja kościoła przez biskupa sufragana krakowskiego Michała Kunickiego.
• 1748 – wizytacja kościoła oraz pierwsza wzmianka o organach.
• 1763 – objęcie prepozytury przez ks. Błażeja Papieskiego.
• 1781 – wizytacja kościoła oraz wzmianka o nowych organach.
• 1800 – pożar Zwolenia i zniszczenie budynku kościoła św. Anny.
• 20 czerwca 1800 – śmierć ks. Błażeja Papieskiego, ostatniego prepozyta.

Źródła archiwalne i bibliografia

1. Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie, rkps AV Cap 14, s. 119; rkps AV Cap 59, k. 37v; rkps AV 43, k. 400v; rkps AV 17, s. 297, 299; rkps AV 21, k. 82v-83; rkps AV 24, s. 168-171; rkps AV 44, s. 59-60; Biblioteka Diecezjalna w Sandomierzu, rkps I 1454, s. 875-880; Archiwum Państwowe w Radomiu, Zarząd Dóbr Państwowych – Izba Skarbowa Radomska, sygn. 1095, k. 52-59v.
2. S. Piątkowski, A. Szymanek, Parafia Podwyższenia Krzyża Świętego w Zwoleniu 1425-2002, Zwoleń 2002, s. 113-119, 217.
3. Z. Lesisz, Przytułek dla ubogich przy kościele Św. Anny w Zwoleniu (XVI-XX w.), „Biuletyn Kwartalny Radomskiego Towarzystwa Naukowego”, t. 33, 1998, z. 2-4, s. 171, 175.
4. M. Kozdrach, Nekropolia Kochanowskich? Osiemnastowieczne pochówki w kaplicach zwoleńskiego kościoła w świetle metryk parafialnych, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej”, t. 70, 2022, nr 2, s. 230 (wkładka).
5. C. Imański, Dzieje Zwolenia, Zwoleń 2013, s. 76-77.