6 listopada 1918 roku Zwoleń ogłosił niepodległość




Jak Zwoleń odzyskiwał niepodległość pod koniec 1918 roku. Wnioski z historycznych dokumentów.

Odnalezione dokumenty z okresu dwudziestolecia międzywojennego – protokoły zebrań Gminy Zwoleń (nr inwentarzowy MRZ/A/338) – pozwalają odtworzyć przebieg wydarzeń z ostatnich dwóch miesięcy 1918 roku w Zwoleniu i okolicach. Analiza źródłowa wskazuje, że kluczowe decyzje o przejęciu władzy podjęto w mieście 6 listopada 1918 roku.

Pierwsze kroki i porządkowanie spraw prawno-finansowych

Z protokołów z 22 i 29 października 1918 roku wynika, że mieszkańcy Zwolenia bieżąco reagowali na sytuację w kraju. Podjęto wówczas działania związane z:

  • likwidacją 60% dodatku do podatku gruntowego stanowiącego obciążenie z czasów rosyjskich,
  • uporządkowaniem spraw prawnych po władzach okupacyjnych,
  • nałożeniem nowych podatków na „wszystkie handle”, aby zapobiec obarczaniu opłatami wyłącznie rolnych mieszkańców,
  • rozliczeniem budżetu za rok 1918 z byłym wójtem Janem Zagożdżonem oraz przygotowaniem projektu finansowego na rok kolejny,
  • wyborem pełnomocników (nowych urzędników gminnych), co miało wyeliminować konieczność zwoływania całego zgromadzenia gminnego liczącego około 200 uprawnionych osób,
  • planowaniem uruchomienia gminnej kasy pożyczkowo-oszczędnościowej,
  • komasacją gruntów (odłożoną na dogodniejszy czas),
  • sprzedażą drewna z lasów miejskich na potrzeby lokalnej ludności,
  • powołaniem milicji wyposażonej w broń palną oraz białą (sprawa jej finansowania była poruszana na kolejnych posiedzeniach).

Ogłoszenie niepodległości 6 listopada 1918 roku

Wobec szerzącej się anarchii, zniesienia okupacji i braku dyrektyw ze strony sejmiku powiatowego, 6 listopada 1918 roku zwołano zebranie gminne. Podczas posiedzenia podjęto następujące decyzje:

  1. Tymczasowy zarząd gminy przekazano komisji administracyjnej. W jej skład weszli: Antoni Kwapisiewicz, Józef Aksamitowski, Jan Zagożdżon, Piotr Mazurkiewicz, dr Białowiejski, dr Józef Stypiński oraz jeden obywatel starozakonny.
  2. Komisja administracyjna przejęła zarząd we wszystkich obszarach, co oznaczało utratę prerogatyw przez dotychczasowe władze.
  3. Wybrano członków kozienickiej komisji powiatowej – zostali nimi Ludwik Grzybowski oraz dr Białowiejski.
  4. Zorganizowano akcję informacyjno-agitacyjną dla mieszkańców, mającą na celu przedstawienie sytuacji oraz utworzenie Polskiej Siły Zbrojnej.

Tego samego dnia Komisja Administracyjna ustaliła, że wójtem i przedstawicielem gminy zostaje Antoni Kwapisiewicz, a decyzje większej wagi będą podejmowane kolegialnie. Podczas zebrania zweryfikowano finanse gminy i przeznaczono środki na utrzymanie siedmioosobowego garnizonu wojskowego (w wysokości 6 koron dziennie na osobę), finansowanego dodatkowo z kar nakładanych i egzekwowanych przez wojskowych z upoważnienia władz austriackich. Poruszono również kwestię uzyskania informacji w sprawie założenia elektrowni.

Zdarzenia z 6 listopada 1918 roku stanowią moment ogłoszenia niepodległości przez Zwoleń.

Zmiana decyzji z 11 listopada 1918 roku

Dynamiczna sytuacja w kraju oraz zarządzenia władz powiatowych skłoniły wójta i namiestników do zwołania kolejnego zebrania 11 listopada 1918 roku. W odpowiedzi na odezwę Kozienickiej Rady Obywatelsko-Robotniczej z 6 listopada (nakazującą wybór reprezentantów gmin), na delegata wybrano Ludwika Grzybowskiego, a jego zastępcą został Jakub Skowroński.

Podczas posiedzenia uchwały z 6 listopada skasowano i uznano za „nieprawnie przeprowadzone”. Jednocześnie utworzono komisję rozkładową podatków (KRP) i podzielono miasto na trzy rejony. W skład KRP weszli:

  • Rejon I: Karol Marchewka i Hipolit Nowakowski,
  • Rejon II: Marcin Kornakowski (?) i Antoni Stypiński,
  • Rejon III: Józef Aksamitowski i Andrzej Szewczyk, syn Antoniego.

Utworzenie Komisji Nadzorczo-Rewizyjnej i powołanie milicji

6 grudnia 1918 roku zwołano zebranie gminne z udziałem 140 osób z 204 uprawnionych do głosowania. Podczas posiedzenia przeprowadzono rewizję rachunków byłego wójta Jana Zagożdżona oraz omówiono sprawę dzierżawy gruntu poszpitalnego przez Piotra Mazurkiewicza, który nie wywiązywał się z umowy.

Ze względu na trudne warunki dziejowe powołano sześcioosobową komisję nadzorczo-rewizyjną (KDR), mającą czuwać nad dobrem ogółu. Jej utworzenie zwolniło władze z obowiązku zwoływania całego zgromadzenia gminnego przy podejmowaniu ważnych decyzji przez wójta i pełnomocników, którzy nie mogli działać bez udziału KDR. Gminę podzielono na trzy cyrkuły, z których wybrano po dwóch członków komisji:

  • Cyrkuł I: Jan Zagożdżon i Ludwik Grzybowski,
  • Cyrkuł II: Adam Borowiecki i Albin Kukliński,
  • Cyrkuł III: Franciszek Kaczyński i Józef Aksamitowski.

Członkowie KDR mieli pełnić swoje funkcje do czasu ewentualnego odwołania przez zebranie gminne. Zgromadzonych poinformowano również o wybraniu przez wójta i pełnomocników 5 milicjantów. Kwestię ich wynagrodzenia przełożono na kolejne zebranie, proponując pokrycie części kosztów z funduszu tworzonego z kar (5 koron od osoby) ściąganych od obywateli, którzy opuścili zebranie bez podpisania protokołu.

Podsumowanie

Zachowane materiały archiwalne pozwalają uznać 6 listopada 1918 roku za datę odzyskania niepodległości przez Zwoleń. Uchylenie wcześniejszych postanowień przez władze miejskie w późniejszym terminie wynikało z obserwacji sytuacji ogólnokrajowej i miało na celu ugruntowanie rodzimej władzy w strukturach odradzającego się Państwa Polskiego.

Źródło: Katarzyna Madejska (Muzeum Regionalne w Zwoleniu).




Bądź pierwszy, który skomentuje ten wpis

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany.