Jak Zwoleń odzyskiwał niepodległość pod koniec 1918 roku. Wnioski z historycznych dokumentów.
Odnalezione dokumenty z okresu dwudziestolecia międzywojennego – protokoły zebrań Gminy Zwoleń (nr inwentarzowy MRZ/A/338) – pozwalają odtworzyć przebieg wydarzeń z ostatnich dwóch miesięcy 1918 roku w Zwoleniu i okolicach. Analiza źródłowa wskazuje, że kluczowe decyzje o przejęciu władzy podjęto w mieście 6 listopada 1918 roku.

Pierwsze kroki i porządkowanie spraw prawno-finansowych
Z protokołów z 22 i 29 października 1918 roku wynika, że mieszkańcy Zwolenia bieżąco reagowali na sytuację w kraju. Podjęto wówczas działania związane z:
- likwidacją 60% dodatku do podatku gruntowego stanowiącego obciążenie z czasów rosyjskich,
- uporządkowaniem spraw prawnych po władzach okupacyjnych,
- nałożeniem nowych podatków na „wszystkie handle”, aby zapobiec obarczaniu opłatami wyłącznie rolnych mieszkańców,
- rozliczeniem budżetu za rok 1918 z byłym wójtem Janem Zagożdżonem oraz przygotowaniem projektu finansowego na rok kolejny,
- wyborem pełnomocników (nowych urzędników gminnych), co miało wyeliminować konieczność zwoływania całego zgromadzenia gminnego liczącego około 200 uprawnionych osób,
- planowaniem uruchomienia gminnej kasy pożyczkowo-oszczędnościowej,
- komasacją gruntów (odłożoną na dogodniejszy czas),
- sprzedażą drewna z lasów miejskich na potrzeby lokalnej ludności,
- powołaniem milicji wyposażonej w broń palną oraz białą (sprawa jej finansowania była poruszana na kolejnych posiedzeniach).
Ogłoszenie niepodległości 6 listopada 1918 roku
Wobec szerzącej się anarchii, zniesienia okupacji i braku dyrektyw ze strony sejmiku powiatowego, 6 listopada 1918 roku zwołano zebranie gminne. Podczas posiedzenia podjęto następujące decyzje:
- Tymczasowy zarząd gminy przekazano komisji administracyjnej. W jej skład weszli: Antoni Kwapisiewicz, Józef Aksamitowski, Jan Zagożdżon, Piotr Mazurkiewicz, dr Białowiejski, dr Józef Stypiński oraz jeden obywatel starozakonny.
- Komisja administracyjna przejęła zarząd we wszystkich obszarach, co oznaczało utratę prerogatyw przez dotychczasowe władze.
- Wybrano członków kozienickiej komisji powiatowej – zostali nimi Ludwik Grzybowski oraz dr Białowiejski.
- Zorganizowano akcję informacyjno-agitacyjną dla mieszkańców, mającą na celu przedstawienie sytuacji oraz utworzenie Polskiej Siły Zbrojnej.
Tego samego dnia Komisja Administracyjna ustaliła, że wójtem i przedstawicielem gminy zostaje Antoni Kwapisiewicz, a decyzje większej wagi będą podejmowane kolegialnie. Podczas zebrania zweryfikowano finanse gminy i przeznaczono środki na utrzymanie siedmioosobowego garnizonu wojskowego (w wysokości 6 koron dziennie na osobę), finansowanego dodatkowo z kar nakładanych i egzekwowanych przez wojskowych z upoważnienia władz austriackich. Poruszono również kwestię uzyskania informacji w sprawie założenia elektrowni.
Zdarzenia z 6 listopada 1918 roku stanowią moment ogłoszenia niepodległości przez Zwoleń.
Zmiana decyzji z 11 listopada 1918 roku
Dynamiczna sytuacja w kraju oraz zarządzenia władz powiatowych skłoniły wójta i namiestników do zwołania kolejnego zebrania 11 listopada 1918 roku. W odpowiedzi na odezwę Kozienickiej Rady Obywatelsko-Robotniczej z 6 listopada (nakazującą wybór reprezentantów gmin), na delegata wybrano Ludwika Grzybowskiego, a jego zastępcą został Jakub Skowroński.
Podczas posiedzenia uchwały z 6 listopada skasowano i uznano za „nieprawnie przeprowadzone”. Jednocześnie utworzono komisję rozkładową podatków (KRP) i podzielono miasto na trzy rejony. W skład KRP weszli:
- Rejon I: Karol Marchewka i Hipolit Nowakowski,
- Rejon II: Marcin Kornakowski (?) i Antoni Stypiński,
- Rejon III: Józef Aksamitowski i Andrzej Szewczyk, syn Antoniego.
Utworzenie Komisji Nadzorczo-Rewizyjnej i powołanie milicji
6 grudnia 1918 roku zwołano zebranie gminne z udziałem 140 osób z 204 uprawnionych do głosowania. Podczas posiedzenia przeprowadzono rewizję rachunków byłego wójta Jana Zagożdżona oraz omówiono sprawę dzierżawy gruntu poszpitalnego przez Piotra Mazurkiewicza, który nie wywiązywał się z umowy.
Ze względu na trudne warunki dziejowe powołano sześcioosobową komisję nadzorczo-rewizyjną (KDR), mającą czuwać nad dobrem ogółu. Jej utworzenie zwolniło władze z obowiązku zwoływania całego zgromadzenia gminnego przy podejmowaniu ważnych decyzji przez wójta i pełnomocników, którzy nie mogli działać bez udziału KDR. Gminę podzielono na trzy cyrkuły, z których wybrano po dwóch członków komisji:
- Cyrkuł I: Jan Zagożdżon i Ludwik Grzybowski,
- Cyrkuł II: Adam Borowiecki i Albin Kukliński,
- Cyrkuł III: Franciszek Kaczyński i Józef Aksamitowski.
Członkowie KDR mieli pełnić swoje funkcje do czasu ewentualnego odwołania przez zebranie gminne. Zgromadzonych poinformowano również o wybraniu przez wójta i pełnomocników 5 milicjantów. Kwestię ich wynagrodzenia przełożono na kolejne zebranie, proponując pokrycie części kosztów z funduszu tworzonego z kar (5 koron od osoby) ściąganych od obywateli, którzy opuścili zebranie bez podpisania protokołu.
Podsumowanie
Zachowane materiały archiwalne pozwalają uznać 6 listopada 1918 roku za datę odzyskania niepodległości przez Zwoleń. Uchylenie wcześniejszych postanowień przez władze miejskie w późniejszym terminie wynikało z obserwacji sytuacji ogólnokrajowej i miało na celu ugruntowanie rodzimej władzy w strukturach odradzającego się Państwa Polskiego.
Źródło: Katarzyna Madejska (Muzeum Regionalne w Zwoleniu).
Bądź pierwszy, który skomentuje ten wpis